Arka plan
Pablo Neruda, 1971'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan Şilili şair ve diplomattı. Komünist Parti üyesiydi ve Salvador Allende hükümetinin yakın destekçisiydi. 11 Eylül 1973'teki askerî darbeden sonra evi arandı ve çevresindekiler baskı altına girdi. Neruda, Meksika'ya gitmeyi planlıyordu; bu dönemde sağlığı kötüydü ve prostat kanseri nedeniyle tedavi görüyordu.
Cenazesi darbeden hemen sonraki günlerde yapıldı ve kalabalık bir topluluğun katılımıyla sessiz bir protesto havasına büründü. Ölümü o günden beri yalnızca bir edebiyat kaybı olarak değil, dönemin siyasi gerilimiyle birlikte hatırlanıyor.
Olay
Neruda 23 Eylül 1973 akşamı Santiago'daki Santa María Kliniği'nde hayatını kaybetti; kliniğe beş gün önce yatmış, ertesi gün Meksika'ya gitmeyi planlıyordu. Resmî kayıtlarda ölüm nedeni olarak kanserin komplikasyonları gösterildi; erken dönem raporlarında kalp rahatsızlığı da anıldı. Yıllarca bu açıklama tartışmaya açılmadı.
Mayıs 2011'de eski şoförü ve yardımcısı Manuel Araya, Meksika dergisi Proceso'ya verdiği demeçte, Neruda'nın kendisine karnına bir enjeksiyon yapıldığını söylediğini ve birkaç saat sonra öldüğünü iddia etti. İddia yalnızca bir kişinin anlatısına dayanıyordu ve Neruda Vakfı başlangıçta bu anlatıyı inandırıcı bulmadı; yine de Şili'de soruşturmanın yeniden açılmasına yol açtı.
Ölümünün üzerinden kırk yılı aşkın süre geçmiş olması, delillerin toplanmasını zorlaştırıyor; bu nedenle ortaya çıkan her yeni bulgu, tartışmayı kapatmak yerine yeniden açıyor.
Soruşturma ve yargı süreci
Yargıç Mario Carroza 2013'te mezarın açılmasına karar verdi. Kasım 2013'te uzmanlar ekibi, ölümle ilişkilendirilebilecek ilgili bir kimyasal madde bulunmadığını bildirdi. 2017'de uluslararası bir uzman paneli, Neruda'nın kliniğe kabulünde ölümcül bir kanser tablosu içinde olduğuna dair şüphelerini dile getirdi ve bir bakteri bulgusuna dikkat çekti. 2023'te McMaster Üniversitesi ve Kopenhag Üniversitesi araştırmacıları kalıntılarda Clostridium botulinum bakterisinin varlığını doğruladı; ancak bu bakterinin ölümdeki rolü belirsiz, uzmanlar bakterinin ölümden sonra da çoğalmış olabileceğini belirtiyor.
Şubat 2024'te bir temyiz mahkemesi kararıyla resmî soruşturma yeniden açıldı. Bugüne kadar kimse suçlanmadı ya da sorumlu bulunmadı; farklı laboratuvarlar farklı sonuçlar bildirdi.
Bugün
Neruda'nın ölüm nedeni hâlâ tartışmalı. Bilimsel bulgular kesin bir sonuç vermiyor ve ilgili taraflar yıllar içinde farklı görüşler dile getirdi. Vaka, askerî yönetim dönemindeki ölümlerin aydınlatılması çabalarının simgelerinden biri olarak anılıyor; dosya bugün kesin bir hükümden çok, bilimsel belirsizliğin sürdüğü bir soruşturma olarak duruyor.
Neruda'nın şiiri ve diplomatik görevleri dünya çapında tanınıyor; ölümüne dair bu belirsizlik, onu anma biçimlerini de etkiliyor. Evleri, bugün müze olarak ziyaret ediliyor.